Đôi nét về Vườn quốc gia Xuân Sơn

     Nằm ở phần cuối của dãy Hoàng Liên Sơn trên địa bàn huyện Tân Sơn – tỉnh Phú Thọ, Vườn Quốc gia (VQG) Xuân Sơn cách Hà Nội 120km, cách thành phố Việt Trì 80km, phía Tây Nam tiếp giáp với tỉnh Hòa Bình, phía Tây Bắc giáp tỉnh Sơn La.
     Nơi đây có nhiều giá trị đặc sắc về tài nguyên du lịch tự nhiên và nhân văn phong phú, độc đáo, những giá trị cảnh quan thiên nhiên nổi bật và văn hoá các dân tộc Dao, Mường còn được bảo lưu. Điểm đặc trưng của Vườn quốc gia Xuân Sơn là vườn quốc gia duy nhất có rừng nguyên sinh trên núi đá vôi với diện tích 2.432ha, độ cao từ 700m – 1.300m.
     Bên cạnh sự đa dạng của hệ động thực vật trên núi đá vôi, hệ tầng đá vôi có tuổi cách đây hàng trăm triệu năm qua quá trình phong hóa, thủy hóa đã tạo nên hệ thống 16 hang động tuyệt đẹp với thạch nhũ đẹp, đa dạng hình dáng, sắc màu;
     Tiêu biểu như hang Thổ Thần với những thạch nhũ muôn hình vạn trạng, kỳ bí, lung linh huyền ảo; Hang Lạng là hang dài và rộng nhất trong khu vực, có chỗ rộng tới 20m, cao 15m và dài tới 7km, đặc biệt lòng hang hun hút là một con suối ngầm với nhiều nguồn nước ngầm đổ vào dòng nóng, dòng lạnh, ăn thông tới tận hang Cỏi; Hang Na với những cánh đồng ruộng bậc thang đá, cảnh cột đá, nhũ đá soi mình trên mặt nước, đặc biệt có một khối nhũ đá buông dài xuống lòng hang khi gõ phát ra âm thanh vang, trong trẻo như tiếng đàn đá thật là huyền diệu và hấp dẫn; Ðộng Tiên là một hang ngầm trong lòng núi đá cẩm thạch dài 10km.
     Trong hang có đường thông gió lên thẳng đỉnh núi, làm cho không khí trong lành mát dịu, có nhiều loài cá lạ hấp dẫn. Hệ thống suối, bãi đá và thác nước cũng rất phong phú: thác Lưng Trời, thác Tô Anh, thác Tô Bun, thác Kẹm, thác Xoan… Sức lôi cuốn của VQG Xuân Sơn ngoài cảnh quan thiên nhiên, hệ sinh thái đa dạng phong phú… còn là những giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào dân tộc Dao và Mường đang sống trong vùng lõi của Vườn.
     Với những giá trị về cảnh quan thiên nhiên, địa chất, địa mạo, hệ thống động thực vật đa dạng phong phú và nhiều loài đặc hữu, quí hiếm cùng với những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Dao, Mường… hiện đang được bảo tồn, lưu giữ và phát triển, VQG Xuân Sơn thực sự là một danh thắng tuyệt đẹp và điểm đến kỳ thú, hấp dẫn đối với du khách, lợi thế để phát triển loại hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch khám phá, nghiên cứu khoa học.
     Xuân Sơn đang là điểm đến nổi bật của du lịch Phú Thọ với những đặc sản của rừng hết sức bình dị nhưng lại hết sức hấp dẫn: rau sắng ngọt bổ, cá suối thơm ngon, măng đắng, đặc biệt loài gà nhiều cựa gắn với truyền thuyết gà 9 cựa trong lễ vật thách cưới của Vua Hùng đối với Sơn Tinh và Thủy Tinh là một trong các đặc sản quí hiếm và ngon, món thịt chua đặc sắc có hơn chục năm tuổi, vị rượu ngô cay nồng, hay những bữa cơm dân dã mang đậm hương vị bản địa. Tất cả đã làm nên sắc màu của Du lịch cộng đồng Vườn Quốc Gia Xuân Sơn.

Lịch sử hình thành

    Vườn quốc gia Xuân Sơn (Phú Thọ) được thành lập và chính thức công nhận là vườn quốc gia theo Quyết định số 49/2002/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ vào ngày 17 tháng 4 năm 2002, trên cơ sở nâng cấp từ Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Sơn, đánh dấu bước chuyển mình từ một khu bảo tồn sang một vườn quốc gia với nhiệm vụ bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái.
    Năm 2010, Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ đã phê duyệt Quy hoạch chung xây dựng Khu du lịch VQG Xuân Sơn đến năm 2025 tại Quyết định số 3307/QĐ-UBND ngày 20/10/2010, nhằm khoanh vùng, bảo vệ và kêu gọi các nhà đầu tư phát triển du lịch VQG Xuân Sơn.
    Năm 2019 Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt bổ sung Khu Du lịch vườn quốc gia Xuân Sơn vào danh mục các địa điểm tiềm năng phát triển Khu du lịch quốc gia, đồng thời, phương án phát triển du lịch tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2021 - 2030, xác định phát triển Khu du lịch vườn quốc gia Xuân Sơn là một trong năm trung tâm du lịch trọng điểm của tỉnh.
    Đặc biệt, ngày 13/6/2024, tại Quyết định số 509/QĐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Quy hoạch hệ thống du lịch thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045, xác định khu du lịch Vườn quốc gia Xuân Sơn là địa điểm tiềm năng phát triển thành khu du lịch quốc gia của vùng trung du và miền núi phía Bắc và được nêu trong nhóm dự án ưu tiên đầu tư phát triển hạ tầng địa điểm tiềm năng trở thành khu du lịch quốc gia.
    Đây là điều kiện thuận lợi để tỉnh Phú Thọ tập trung kêu gọi các nguồn lực xây dựng và phát triển Khu du lịch VQG Xuân Sơn trở thành một khu du lịch với các sản phẩm du lịch đặc trưng: du lịch sinh thái gắn tham quan hang động, thác, cảnh quan, nghiên cứu hệ sinh thái; du lịch văn hóa gắn tham quan, tìm hiểu bản sắc dân tộc thiểu số, làng nghề, di chỉ khảo cổ, tham quan di tích; du lịch thể thao mạo hiểm, vui chơi giải trí, cắm trại... Ngoài ra, sự phát triển của khu du lịch VQG Xuân Sơn gắn với các khu du lịch trọng điểm khác của tỉnh như Đền Hùng, suối khoáng nóng Thanh Thủy, Đền mẫu Âu Cơ... hình thành các tuyến du lịch có ý nghĩa quan trọng bậc nhất của tỉnh.

Đa dạng sinh học

    Nằm ở điểm cuối của dãy Hoàng liên sơn thuộc trung tâm đa dạng sinh học của vùng Đông bắc. Với sự đa dạng về địa hình, địa chất đã tạo cho Vườn quốc gia Xuân Sơn sự đa dạng về các hệ sinh thái, thảm thực vật. Vì vậy đã mang lại sự đa dạng và đặc trưng đối với hệ thực vật nơi đây.
     Vườn quốc gia Xuân Sơn có 8 kiểu hệ sinh thái:
     - Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới: Phân bố thành các mảng tương đối lớn ở độ cao dưới 700m tại khu vực phía Nam của VQG Xuân Sơn. Thực vật tạo rừng khá phong phú, phổ biến là các loài trong họ Dầu (Dipterocarpaceae), họ Bồ hòn (Sapindaceae), họ Trinh nữ (Mimosaceae), họ Vang (Caesalpiniaceae) …
    - Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi trung bình: Phân bố ở khu vực núi Ten, núi Voi và phần đất phía Tây của Vườn từ độ cao 700m trở lên. Thực vật chủ yếu là các loài cây lá rộng thuộc các họ Dẻ (Fagaceae), họ Re (Lauraceae), họ Ngọc lan (Magnoliaceae), họ Thích (Aceraceae), họ Chè (Theraceae), họ Sến (Sapotaceae)…
    - Rừng kín thường xanh nhiệt đới trên đất đá vôi xương xẩu: Phân bố tập trung ở hai đầu dãy núi Cẩn. Các loài đại diện chính như Nghiến (Excentrodendron tonkinense), Trai (Garcinia fagraeoides), Mậy tèo, Ô rô, Teo nông (Streblus spp.), Lát hoa (Chukrasia tabularis), Sâng (Pometia pinnata)…
    - Rừng kín thường xanh á nhiệt đới trên đất đá vôi xương xẩu: Phân bố thành những mảng tương đối rộng ở khu vực núi Cẩn từ độ cao 700m trở lên. Các loài trong họ Dầu không còn thấy xuất hiện thay vào đó là sự xuất hiện một số loài lá kim như Sam bông (Amentotaxus argotaenia), Thông tre (Podocarpus neriifolius) và sự gia tăng của các loài thực vật á nhiệt đới như Re, Dẻ, Chè....
    - Rừng thứ sinh phục hồi sau nương rẫy: Phân bố rải rác trong VQG, các loài đại diện như Hu đay (Trema oriantalis), Ba gạc lá xoan (Euvodia meliaefolia), Xoan nhừ (Choerospondias axillaries), Màng tang (Litsea cubeba), Chò chỉ (Shorea chinensis)…
    - Rừng thứ sinh tre nứa: Rừng tre nứa chỉ chiếm một diện tích nhỏ (56 ha) ở khu vực phía Đông của Vườn. Thực vật tạo rừng chủ yếu là loài Nứa lá nhỏ và một số loài cây gỗ mọc rải rác. Dưới tán Nứa, thảm tươi ít phát triển thường là một số loài trong họ Gừng (Zingiberaceae), họ Cỏ (Poaceae), mọc rải rác. Dây leo phổ biến là Sắn dây, Kim cang, Dất, Bìm bìm.... Loại rừng này có giá trị kinh tế kém, tuy nhiên trong điều kiện đất rừng ít màu mỡ và có mức độ chiếu sáng cao, rừng tre nứa có vai trò lớn trong việc giữ đất, chống xói mòn và tạo ra những điều kiện môi trường sống cho một số nhóm động vật hoang dã.
    - Rừng trồng: Trong Vườn có một số diện tích đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nên người dân tự đầu tư trồng rừng. Tuy nhiên, việc trồng các loài cây nhập nội với mục tiêu kinh tế tại VQG là không phù hợp. Loài cây gây trồng chủ yếu là bồ đề, keo. Diện tích rừng trồng phân bố chủ yếu ở vùng thấp nằm ở phía Đông và phía Nam của Vườn. Việc phục hồi lại rừng ngoài biện pháp khoanh nuôi bảo vệ lợi dụng tái sinh tự nhiên, có thể tiến hành trồng rừng bằng các loài cây bản địa như Lát hoa, Chò chỉ, Chò nâu, Giổi ăn quả, Giổi xanh, Mỡ, Chò xanh...
    - Trảng cỏ, cây bụi, cây gỗ rải rác: Phân bố rải rác khắp các khu vực ở cả 2 đai độ cao, nhưng tập trung hơn cả vẫn là ở đai rừng nhiệt đới thuộc phần đất phía Đông của Vườn. Phần lớn loại thảm này là các trảng cỏ như cỏ tranh, lau lách…. Dưới các trảng cỏ này, tình hình tái sinh của các cây gỗ trở nên khó khăn. Bởi vậy, khả năng phục hồi rừng tự nhiên trên đất chưa có rừng đòi hỏi phải có một thời gian dài.
    - Hệ sinh thái nương rẫy, đồng ruộng và dân cư: Phân bố rải rác khắp VQG, nhưng tập trung thành diện tích lớn ở phía Đông của Vườn nơi có nhiều bản làng, bao gồm ruộng lúa nước, nương rẫy trồng lúa, hoa màu, chè...

Thực vật rừng

    Hiện tại đã xác định được 368 loài động vật tại VQG Xuân Sơn, thuộc 84 họ, 25 bộ thuộc các lớp xương sống ở cạn, trong đó có 49 loài động vật quý hiếm có tên trong sách Đỏ Việt Nam. Trong số các loài động vật có tên trong danh mục đã xác định được 49 loài động vật quý hiếm, trong đó:
    + Thú: 22 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam (năm 2007), trong đó có 1 loài ở thứ hạng cực kỳ nguy cấp (CR), 7 loài ở thứ hạng nguy cấp (EN) và 12 loài ở thứ hạng đang bị đe doạ (VU). Nếu đối chiếu với Nghị định 06/2019/NĐ-CP ngày 22/1/2019 của Chính phủ về Quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, có 3 loài ở phụ lục IB và 4 loài có tên trong phụ lục IIB và 3 loài có tên trong Danh mục đỏ của Thế giới IUCN (năm 2011).
    + Chim: 10 loài, trong đó có 1 loài ở thứ hạng đang bị đe doạ (VU); trong số này nếu đối chiếu với Nghị định 06/2019/NĐ-CP ngày 22/1/2019 của Chính phủ về Quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp có 1 loài ở phụ lục IB và 6 loài nằm trong phụ lục IIB.
    + Bò sát và ếch nhái: 10 loài, trong đó có 2 loài ở thứ hạng cực kỳ nguy cấp (CR), 4 loài nguy cấp (EN) và 3 loài ở thứ hạng bị đe doạ (VU). Nếu đối chiếu với Nghị định 06/2019/NĐ-CP ngày 22/1/2019 của Chính phủ về Quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp có 1 loài có tên trong phụ lục IIB.
    Từ số liệu trên cho thấy trong VQG Xuân Sơn đang hiện hữu 49 loài động vật hoang dã quý hiếm, trong đó điển hình là Gấu ngựa, Gấu chó, Sơn dương, Sóc bay lông tai, Trăn đất, Báo hoa mai, Beo lửa,...đây là nguồn tài nguyên vô cùng quý, là di sản của VQG. Những nguồn gen động vật quý hiếm này có giá trị kinh tế và giá trị bảo tồn cao cần được đưa vào danh mục các loài được ưu tiên bảo tồn theo Luật Đa dạng sinh học.

Động vật rừng

    Hiện tại đã xác định được 368 loài động vật tại VQG Xuân Sơn, thuộc 84 họ, 25 bộ thuộc các lớp xương sống ở cạn, trong đó có 49 loài động vật quý hiếm có tên trong sách Đỏ Việt Nam. Trong số các loài động vật có tên trong danh mục đã xác định được 49 loài động vật quý hiếm, trong đó:
    + Thú: 22 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam (năm 2007), trong đó có 1 loài ở thứ hạng cực kỳ nguy cấp (CR), 7 loài ở thứ hạng nguy cấp (EN) và 12 loài ở thứ hạng đang bị đe doạ (VU). Nếu đối chiếu với Nghị định 06/2019/NĐ-CP ngày 22/1/2019 của Chính phủ về Quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, có 3 loài ở phụ lục IB và 4 loài có tên trong phụ lục IIB và 3 loài có tên trong Danh mục đỏ của Thế giới IUCN (năm 2011).
    + Chim: 10 loài, trong đó có 1 loài ở thứ hạng đang bị đe doạ (VU); trong số này nếu đối chiếu với Nghị định 06/2019/NĐ-CP ngày 22/1/2019 của Chính phủ về Quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp có 1 loài ở phụ lục IB và 6 loài nằm trong phụ lục IIB.
    + Bò sát và ếch nhái: 10 loài, trong đó có 2 loài ở thứ hạng cực kỳ nguy cấp (CR), 4 loài nguy cấp (EN) và 3 loài ở thứ hạng bị đe doạ (VU). Nếu đối chiếu với Nghị định 06/2019/NĐ-CP ngày 22/1/2019 của Chính phủ về Quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp có 1 loài có tên trong phụ lục IIB.
    Từ số liệu trên cho thấy trong VQG Xuân Sơn đang hiện hữu 49 loài động vật hoang dã quý hiếm, trong đó điển hình là Gấu ngựa, Gấu chó, Sơn dương, Sóc bay lông tai, Trăn đất, Báo hoa mai, Beo lửa,...đây là nguồn tài nguyên vô cùng quý, là di sản của VQG. Những nguồn gen động vật quý hiếm này có giá trị kinh tế và giá trị bảo tồn cao cần được đưa vào danh mục các loài được ưu tiên bảo tồn theo Luật Đa dạng sinh học.

Du lịch khám phá

     Với vẻ đẹp hoang sơ và bình yên, Vườn quốc gia Xuân Sơn đẹp tựa thiên đường xanh giữa lòng Tây Bắc. Nơi đây, hệ sinh thái đa dạng và không khí trong lành đón chào những tâm hồn yêu thiên nhiên.
     Không chỉ có thảm thực vật gồm nhiều cây xanh đầy ấn tượng, lạ mắt vườn quốc gia Xuân Sơn còn có nhiều cảnh núi cao, núi đá vôi, suối đầy thu hút và kỳ vĩ. Mang đến cho khách du lịch những trải nghiệm khác biệt so với thành thị đông đúc, tấp nập.
     Khám phá các hang động
     Không chỉ sở hữu các loại thực vật và động thực vật lạ mắt, quý hiếm mà nơi đây còn có hệ thống 16 hang động đẹp. Sau một thời gian dài hình thành và phong hóa, các thạch nhũ đã xuất hiện với hình thù ấn tượng khiến bất kỳ ai cũng không khỏi trầm trồ về tạo hóa thiên nhiên.
     Một số hang động nổi tiếng bạn không nên bỏ qua khi đến đây như: Sơn Dương, hang Thổ Thần, Thiên Nga, hang Cỏi… Bằng sự kết hợp về không gian và cảnh vật tạo nên sự kỳ ảo, thơ mộng ngay từ lần đầu tiên bước vào hang.      Thăm bảo tàng thiên nhiên
     Được xây dựng thuộc khuôn viên của vườn quốc gia Xuân Sơn, bảo tàng thiên nhiên là nơi gây ấn tượng hàng đầu mà du khách không nên bỏ qua. Với sự đa dạng của các mẫu tiêu bản động thực vật và mô hình mô phỏng quá trình sản xuất kinh tế của người Mường, nhà của người Dao.
     Trong quá trình tham quan bạn sẽ được tìm hiểu về lịch sử, sự phát triển, hệ động thực vật của vườn quốc gia. Bên cạnh đó, cơ hội chiêm ngưỡng nhiều loại động thực vật mới lạ, nắm thêm về văn hóa và đời sống đầy thú vị của người dân bản địa.
     Ngắm thác nước và tắm suối
     Đến với Xuân Sơn du khách sẽ được chiêm ngưỡng hệ thống nhiều thác nước kỳ vĩ, hoang sơ và các suối trong lành, mát mẻ. Trong quá trình di chuyển bạn sẽ nhìn thấy thác Lưng Trời với dòng nước trắng xóa đổ xuống, hay suối Tiên mát lạnh. Ngoài ra, bạn cũng có thể tham gia các hoạt động như chèo sup, tắm suối đầy thú vị.      Tìm hiểu hệ thống thiên nhiên kỳ thú
     Những trải nghiệm tại vườn quốc gia Xuân Sơn không thể thiếu hệ sinh thái và thảm động thực vật ấn tượng. Không chỉ có cơ hội chiêm ngưỡng các cây cổ thụ nhiều năm tuổi, bạn còn được tìm hiểu về nhiều loài cây lạ mắt. Ngoài ra, bạn còn có thể nhìn thấy nhiều loại động vật, chim quý hiếm được sống trong môi trường hoang dã.
     Những món ngon tại vườn Xuân Sơn
     Nhắc đến trải nghiệm du lịch miền Bắc thì Xuân Sơn là một trong những lựa chọn hàng đầu trong các năm gần đây. Du khách không chỉ được ngắm nhìn cảnh vật mà còn được thưởng thức nhiều món ngon đặc trưng. Trong đó một số món nổi tiếng như: cua đá, lợn mán, rau sắn, cá suối, thịt chua Phú Thọ,...
     Khách du lịch nên chọn những quán ăn địa phương trong quá trình di chuyển, hoặc thưởng thức khi ở lại nhà người dân. Chắc chắn hương vị khác biệt và độc đáo này sẽ khiến bạn không khỏi ấn tượng ngay lần đầu thưởng thức.

Hang Cỏi

     Hang Cỏi không chỉ là điểm đến để ngắm cảnh, tắm suối hay thưởng thức đặc sản địa phương, mà còn là nơi để du khách chạm vào vẻ đẹp nguyên bản của thiên nhiên Xuân Sơn. Nếu bạn đang tìm kiếm một hành trình nhẹ nhàng nhưng giàu trải nghiệm giữa núi rừng Tây Bắc, Hang Cỏi chắc chắn là điểm dừng chân không nên bỏ lỡ
     Điểm du lịch sinh thái cộng đồng bản Cỏi thuộc Vườn Quốc gia Xuân Sơn quản lý. Bản Cỏi có vị trí thuộc lưu vực suối Thang, gồm khu vực hang Cỏi và bãi tắm, hang Đất và dãy núi Cẩn tính từ đỉnh núi Cẩn đến hang Cỏi.
     Nơi đây là điểm thu hút đông du khách nhất bởi chính là nơi hội tụ tài nguyên du lịch sinh thái đặc sắc, hấp dẫn như hệ sinh thái rừng tự nhiên, hang Cỏi, bãi tắm tự nhiên cửa hang Cỏi, hang Đất, đỉnh núi Cẩn và hệ sinh thái rừng tự nhiên trên núi Đá.
     Trong đó, hang Cỏi có chiều dài hơn 4km, có suối nước chảy từ trong hang ra ngoài, nguồn nước được cung cấp từ các khe đá thuộc dãy núi Cẩn, trong hang có nhiều nhũ đá đẹp, có thể đi thuyền thăm quan trong hang.

Thác Ngọc

     Thác Ngọc là một địa điểm du lịch nổi tiếng thuộc xã Xuân Sơn, huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ, nằm trong khu vực Vườn Quốc gia Xuân Sơn. Thác có chiều cao hơn 20 mét và được tạo thành từ dòng suối Lấp, bắt nguồn từ các khe chân núi Cẩn và núi Ten. Nước thác chảy quanh năm, tạo nên cảnh tượng hùng vĩ và thơ mộng, với bọt nước trắng xóa.

Hang Na

     Hang Na được tạo bởi kết tủa của đá vôi, tạo nên những “quả na”, ruộng bậc thang trong hang và các nhũ đá rất đẹp, tạo nên hình thù lạ mắt, thu hút khách tham quan.
     Tương truyền, hang Na là nơi mẹ Âu Cơ ở khi dẫn 50 người con lên rừng và ruộng bậc thang tượng trưng cho việc bà dạy người dân miền núi làm ruộng bậc thang, trồng lúa nước, những “quả na” tượng trưng cho trứng gà 9 cựa.