Trang chủKhu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hu là nơi lưu giữ nguồn gen động, thực vật phong phú, giàu tiềm năng phát triển dược liệu dưới tán rừng.
Đa dạng sinh học giữa đại ngàn Pù Hu
Nằm ở phía tây bắc tỉnh Thanh Hóa, Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Pù Hu có diện tích hơn 27,5 nghìn ha, được thành lập năm 1999. Địa hình chủ yếu là núi đất xen kẽ núi đá vôi, tạo nên nhiều dạng sinh cảnh và hệ sinh thái khác nhau, là điều kiện hình thành sự phong phú về thành phần loài động, thực vật.
Theo kết quả điều tra, hệ thực vật Pù Hu hiện ghi nhận 1.725 loài, thuộc 696 giống, 170 họ, 71 bộ, 12 lớp và 6 ngành. Trong đó có nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Sách đỏ Việt Nam năm 2007 ghi nhận 52 loài thực vật, gồm 3 loài rất nguy cấp, 15 loài nguy cấp, 33 loài sẽ nguy cấp và 1 loài ít nguy cấp. Một số loài tiêu biểu như vù hương, đài mác, kim cang Petelot, kim tuyến đá vôi, đinh vàng, ngũ gia bì gai, rau sắng…
Một góc Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hu. Ảnh: TL.
Hệ động vật cũng ghi nhận sự đa dạng với 915 loài, gồm 54 loài động vật nổi, 105 loài động vật đáy, 350 loài côn trùng, 60 loài cá, 33 loài lưỡng cư, 53 loài bò sát, 186 loài chim và 74 loài thú. Đáng chú ý, trong nhóm thú có 57 loài nằm trong danh mục IUCN, 30 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam và 30 loài thuộc Nghị định 06/2019/NĐ-CP.
Nhiều loài động vật quý hiếm được ghi nhận tại đây như cu li lớn, cu li nhỏ, khỉ mặt đỏ, khỉ đuôi lợn, gấu ngựa, gấu chó, voọc xám, vượn đen tuyền… Sự hiện diện của các loài này cho thấy giá trị sinh thái, bảo tồn nguồn gen và vai trò của những cánh rừng Pù Hu đối với việc duy trì cân bằng tự nhiên.
Để bảo vệ hệ sinh thái và môi trường sống của các loài hoang dã, Ban Quản lý Khu BTTN Pù Hu duy trì tuần tra, kiểm soát tại những khu vực trọng điểm. Trong năm 2026, đơn vị tổ chức 1.751 lượt tuần tra, kiểm tra rừng. Qua kiểm tra, không phát hiện vụ vi phạm pháp luật lâm nghiệp trên diện tích được giao quản lý, không xảy ra cháy rừng.
Những cánh rừng xanh ngút ngàn tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hu, nơi lưu giữ hệ sinh thái rừng phong phú. Ảnh: TL.
Cùng với đó, đơn vị phối hợp chính quyền địa phương và lực lượng công an xã vận động người dân giao nộp súng săn, quản lý cưa máy tại cộng đồng. Đến thời điểm báo cáo, có 334 chiếc cưa máy được đưa vào diện theo dõi, giám sát, 10 khẩu súng săn và 96 dụng cụ bẫy bắt các loại được thu hồi.
Hoạt động nghiên cứu, giám sát các loài động vật tiếp tục được triển khai, tập trung vào gấu, cầy, sơn dương, khỉ, động vật không xương sống, bò sát và lưỡng cư. Đơn vị cũng phối hợp cứu hộ, tái thả động vật hoang dã về môi trường tự nhiên. Riêng đợt tái thả năm 2025 có 32 cá thể thuộc 12 loài được đưa về các khu vực rừng phù hợp tại xã Hiền Kiệt và Trung Lý.
Cán bộ kiểm lâm tuần tra rừng. Ảnh: TL.
Song song với bảo vệ rừng, công tác phục hồi hệ sinh thái được quan tâm thông qua trồng bổ sung cây bản địa và khoanh nuôi tái sinh. Tại khu vực xã Hiền Kiệt, mô hình làm giàu rừng bằng lim xanh, dổi xanh được triển khai trên diện tích 60 ha. Những hoạt động này góp phần cải thiện chất lượng rừng, duy trì sinh cảnh và tạo nền tảng để bảo tồn các loài động, thực vật, trong đó có nguồn cây thuốc tự nhiên dưới tán rừng.
Đánh thức tiềm năng dược liệu dưới tán rừng
Ẩn dưới những tán rừng Pù Hu không chỉ có các loài gỗ quý mà còn là nguồn tài nguyên thực vật có giá trị sử dụng, trong đó có nhiều loài dược liệu. Qua điều tra thực địa tại các khu vực thuộc xã Nam Xuân, Trung Thành và Phú Lệ, các nhà chuyên môn ghi nhận nhiều loài cây thuốc như bách bộ, chè hoa vàng, bảy lá một hoa, bồ công anh, hà thủ ô đỏ, lan kim tuyến, sa nhân, thiên niên kiện, quỳnh lam, bổ béo đen…
Nguồn cây thuốc này có ý nghĩa cả về bảo tồn đa dạng sinh học lẫn khả năng phát triển kinh tế. Tuy nhiên, nếu chủ yếu dựa vào khai thác từ tự nhiên, một số loài có thể đứng trước nguy cơ suy giảm khi nhu cầu sử dụng tăng lên. Vì vậy, thay vì chỉ khai thác sẵn có, Ban Quản lý Khu BTTN Pù Hu đã nghiên cứu khả năng gây trồng dược liệu dưới tán rừng, vừa bảo tồn nguồn gen vừa tạo thêm sinh kế cho người dân vùng đệm.
Người dân trồng cây phủ xanh đất trống. Ảnh: TL.
Từ định hướng đó, nhiệm vụ “Điều tra bảo tồn và phát triển một số loài cây thuốc dưới tán rừng tại Khu BTTN Pù Hu” được triển khai với các nội dung điều tra phân bố, đánh giá đặc điểm sinh trưởng, xây dựng mô hình trồng thử nghiệm và tìm hiểu nhu cầu thị trường. Tại xã Nam Xuân, các mô hình chè hoa vàng và cát sâm được xây dựng, giao cho các hộ nhận khoán chăm sóc, bảo vệ. Qua theo dõi, cây sinh trưởng tốt, trong đó cát sâm đã cho củ.
Đây là kết quả bước đầu, tạo cơ sở để tiếp tục đánh giá khả năng thích nghi của các loài cây thuốc với điều kiện sinh thái dưới tán rừng. Việc lựa chọn cây trồng không chỉ căn cứ vào giá trị sử dụng mà còn phải tính đến đặc điểm sinh trưởng, khả năng thích nghi và tác động đến hệ sinh thái rừng tự nhiên.
Một hướng nghiên cứu khác được triển khai thông qua đề tài khoa học và công nghệ cấp tỉnh: “Nghiên cứu, phát triển hai loài cây dược liệu mạch môn (Ophiopogon japonicus) và bách bộ (Stemona tuberosa) dưới tán rừng theo chuỗi giá trị tại Khu BTTN Pù Hu”. Mô hình trồng thử nghiệm được bố trí trên diện tích 1 ha tại tiểu khu 24, xã Trung Sơn, trong đó mỗi loài 0,5 ha.
Tuần tra, bảo vệ rừng là nhiệm vụ quan trọng, góp phần giữ gìn tài nguyên rừng. Ảnh: TL.
Kết quả theo dõi cho thấy tỷ lệ sống của cây trồng đạt trên 85%. Cây mạch môn có đường kính gốc 2,3cm, chiều cao 34cm, phát triển thêm 5 cặp lá; cây bách bộ có đường kính gốc 1,7cm, chiều dài thân đạt 45cm. Các mô hình được chăm sóc hai lần mỗi năm để theo dõi khả năng sinh trưởng, phát triển và đánh giá mức độ phù hợp với điều kiện dưới tán rừng.
Sa nhân tím cũng là loài được đưa vào thử nghiệm tại xã Trung Lý. Đơn vị đã triển khai trồng 2 ha tại Tểu khu 70 dưới tán rừng tự nhiên. Ngoài ra, tại khu vực rừng sản xuất thuộc Tiểu khu 70 có 11 ha sa nhân và Tiểu khu 66 có thêm 1,5 ha. Qua theo dõi, tỷ lệ sống của cây đạt trên 90%.
Những cây gỗ lớn cùng thảm thực vật dưới tán rừng Pù Hu được bảo vệ, góp phần duy trì cấu trúc rừng và gìn giữ hệ sinh thái tự nhiên. Ảnh: TL.
Không chỉ tập trung vào kỹ thuật trồng, Ban Quản lý còn quan tâm đến khả năng hình thành vùng nguyên liệu và đầu ra cho sản phẩm. Trong năm 2026, đơn vị tổ chức 40 cuộc truyền thông tại các thôn, bản; khảo sát, phỏng vấn 200 người dân, hộ thu hái và sơ chế dược liệu tại 20 thôn, bản vùng đệm để tìm hiểu nhu cầu thị trường. Cùng với đó, 2.800 tờ rơi, 1.800 áp phích được in ấn, cấp phát và một phim tài liệu được xây dựng nhằm nâng cao nhận thức về bảo tồn, phát triển cây thuốc.
Ông Đỗ Ngọc Dương, Giám đốc Khu BTTN Pù Hu cho biết, nền tảng đa dạng sinh học phong phú là lợi thế để Khu Bảo tồn nghiên cứu, phát triển các loài dược liệu phù hợp dưới tán rừng. Tuy nhiên, việc triển khai phải đặt yêu cầu bảo tồn lên hàng đầu, lựa chọn loài cây và mô hình phù hợp với điều kiện sinh thái, đồng thời từng bước nghiên cứu chuỗi giá trị để tạo đầu ra ổn định. Mục tiêu là phát huy giá trị tài nguyên rừng nhưng không làm ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái tự nhiên.