Trang chủTri thức bản địa và tư duy mới trong bảo tồn
Từ bao đời nay, việc gìn giữ tự nhiên vốn đã bám sâu trong đời sống của người dân Việt Nam qua các hương ước làng xã, phong tục tập quán hay các lễ hội truyền thống như cúng thần rừng, thần nước, cầu ngư… Khi các giá trị tri thức bản địa này được kế thừa sẽ trở thành một giải pháp hiệu quả, chiến lược trong bảo tồn đa dạng sinh học..
Khái niệm quốc tế định nghĩa OECM là các khu vực có biện pháp bảo tồn hiệu quả khác ngoài khu bảo tồn truyền thống. Mô hình này đóng vai trò như một công cụ chiến lược giúp mở rộng không gian bảo tồn mà không cần chuyển đổi mục đích sử dụng đất sang rừng đặc dụng. Thay vì áp dụng tư duy cũ “khoanh vùng để bảo vệ”, OECM mở ra hướng tiếp cận tích cực: “kết nối để cùng gìn giữ”, biến các khu vực phân mảnh thành những “vành đai xanh” và hành lang sinh thái thông suốt cho động, thực vật di cư, sinh trưởng.
Đa dạng sinh học, hệ sinh thái được bảo tồn, giữ gìn nhờ cộng đồng chung tay bảo vệ.
Tại Việt Nam, phát triển OECM đã chính thức được đưa vào Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học (ĐDSH) đến năm 2030. Điểm cốt lõi là thay đổi vị thế của người dân từ “người được vận động” trở thành chủ thể “cùng quản lý, cùng gìn giữ và cùng hưởng lợi”, giúp phục hồi hệ sinh thái và mở ra hướng phát triển kinh tế cộng đồng, du lịch sinh thái bền vững.
Thực tiễn từ những “Vành đai xanh” dựa vào cộng đồng
Sự chuyển dịch trong công tác quản trị ĐDSH hiện đang được minh chứng rõ nét thông qua hàng loạt mô hình hoạt động hiệu quả trên khắp cả nước. Tiêu biểu như tại tỉnh Quảng Trị, Tổ tuần tra bảo vệ rừng thôn Trăng Tà Puồng (xã Hướng Lập) đang ngày đêm gìn giữ màu xanh đại ngàn.
Tại Thừa Thiên – Huế, Tổ cộng đồng bảo vệ 560 ha rừng Tân Mỹ (phường Phong Điền) là một trong những điểm sáng tiêu biểu, nền tảng từ Đề án giao rừng, cho thuê rừng, thu hồi rừng giai đoạn 2010 – 2014 đã giúp phát huy tối đa vai trò của người dân. Tính đến nay, Thành phố Huế đã thực hiện giao hơn 31.626 ha rừng cho 88 cộng đồng, 225 nhóm hộ, 157 hộ gia đình và 2 đồn biên phòng quản lý, góp phần bảo vệ rừng và bảo tồn ĐDSH vô cùng thiết thực.
Tiềm năng và bức tranh thực tế tại địa phương
Thành phố Đà Nẵng sở hữu tiềm năng rất lớn để mở rộng công cụ bảo tồn này nhờ bức tranh sinh thái phong phú bao gồm rừng, biển, sông, suối, vùng đất ngập nước… Hiện tại, bên cạnh 7 khu bảo tồn thiên nhiên và 2 khu bảo vệ cảnh quan chính thức, Đà Nẵng vẫn còn nhiều khu vực có giá trị ĐDSH quan trọng nằm ngoài hệ thống như sông Đầm, rừng Pà Dá ở xã Bến Giằng cần được rà soát để có cơ chế quản lý phù hợp.
Vai trò của người dân được xem là yếu tố then chốt trong công tác bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, nó chỉ thực sự bền vững khi cộng đồng địa phương được nhìn nhận là chủ thể đồng hành, trực tiếp tuần tra, giám sát và phối hợp xử lý sự cố. Thiên nhiên không tồn tại theo ranh giới hành chính và OECM chính là cơ hội để chuyển từ trách nhiệm đơn độc của cơ quan quản lý sang sự tham gia thực chất của toàn xã hội.
Sinh kế gắn liền bảo tồn tại miền Trung
Minh chứng rõ ràng nhất cho cơ hội mở rộng OECM chính là hai câu chuyện đồng quản lý đang diễn ra tại rạn Bà Đậu (xã Tam Xuân) và xã Tam Mỹ Tây.
Tại khu vực biển ven bờ rạn Bà Đậu, Tổ đồng quản lý với hơn 40 thành viên đang giữ vai trò hạt nhân trong việc bảo vệ 64 ha mặt nước biển, bao gồm khoảng 20 ha san hô cùng nhiều loài thủy sản giá trị như cá mú, tôm hùm, ốc biển. Suốt 5 năm qua, các thành viên đã tự nguyện tuần tra, ngăn chặn đánh bắt trái phép và thu gom rác thải, giúp rạn san hô phục hồi.
Người dân đang chủ động chuyển dịch từ khai thác sang làm dịch vụ, hướng tới thành lập hợp tác xã du lịch cộng đồng bền vững để vừa nâng cao thu nhập, vừa giảm áp lực lên nguồn lợi biển.
Trong khi đó, tại thôn Tú Mỹ (xã Tam Mỹ Tây), cộng đồng cũng đang giữ vai trò nòng cốt trong bảo tồn Voọc chà vá chân xám. Từ một nhóm bảo vệ tự phát, sau hơn 10 năm kiên trì, mô hình đã hoạt động ngày càng bài bản. Kết quả vô cùng ấn tượng: quần thể Voọc tại đây đã tăng từ khoảng 20 cá thể (năm 2017) lên 75 cá thể (năm 2024). Hệ động vật khu vực cũng ghi nhận 176 loài, trong đó có 10 loài quý hiếm. Mặc dù chưa là khu bảo tồn chính thức, các tổ tiên phong vẫn tích cực tuần tra giữ rừng và kỳ vọng nơi đây sớm được công nhận theo tiêu chí OECM để mở rộng cơ hội phát triển sinh kế.
Hướng đi chiến lược tương lai
Theo WWF – Việt Nam cho biết, tổ chức này đang hỗ trợ thúc đẩy cộng đồng tham gia bảo tồn ĐDSH theo tiêu chí OECM tại hơn 15 khu vực nằm ngoài các khu bảo tồn chính thức tại Việt Nam. Đối với các khu vực giàu tiềm năng như rạn Bà Đậu hay sinh cảnh voọc ở Tam Mỹ Tây, WWF – Việt Nam sẽ phối hợp cùng các đối tác địa phương và Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học xây dựng các quy chế triển khai cụ thể.
Việc hiện thực hóa mô hình OECM không chỉ giúp hoàn thành các mục tiêu cốt lõi của Chiến lược quốc gia mà còn là chìa khóa mở ra cánh cửa phát triển kinh tế xanh và du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng một cách bền vững.
NBCA