Trang chủXuân Liên không chỉ mang ý nghĩa đặc biệt đối với công tác bảo tồn, nơi đây còn sở hữu nhiều lợi thế để phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng.
‘Kho báu’ đa dạng sinh học giữa đại ngàn
Nằm ở phía Tây Nam tỉnh Thanh Hóa, cách trung tâm đô thị tỉnh khoảng 65 km, Vườn Quốc gia Xuân Liên trải rộng trên địa bàn các xã Bát Mọt, Yên Nhân, Lương Sơn, Vạn Xuân và thị trấn Thường Xuân cũ. Với địa hình chủ yếu là đồi núi, nhiều đỉnh cao, thung lũng sâu cùng hệ thống sông, suối đan xen, nơi đây hình thành nên một không gian sinh thái đặc trưng của vùng núi phía Tây xứ Thanh.
Vườn Quốc gia Xuân Liên được giao quản lý hơn 25 nghìn ha. Trong đó, diện tích đất có rừng đạt hơn 24 nghìn ha, chiếm khoảng 97% tổng diện tích tự nhiên. Đáng chú ý, rừng tự nhiên chiếm tới hơn 23,8 ha, phần lớn là rừng thứ sinh với nhiều trạng thái rừng khác nhau.
Cán bộ kiểm lâm tuần tra tại Vườn Quốc gia Xuân Liên. Ảnh: QT.
Trong bức tranh ấy, những cánh rừng vẫn giữ được cấu trúc tầng tán tương đối ổn định, ít bị tác động, là nơi sinh trưởng của nhiều loài cây gỗ có giá trị như giổi thơm, re, pơ mu, sao mặt quỷ, côm tầng… Đặc biệt, ở độ cao trên 1.000 m, Xuân Liên còn gần 2.000 ha rừng nguyên sinh, phân bố chủ yếu các loài thuộc ngành hạt trần như pơ mu, sa mu, bách xanh, thông tre. Đây là những mảng rừng có giá trị lớn đối với bảo tồn nguồn gen và duy trì tính toàn vẹn của hệ sinh thái tự nhiên.
Giá trị nổi bật của Xuân Liên không chỉ nằm ở diện tích rừng rộng lớn mà còn được thể hiện qua sự phong phú của các loài sinh vật. Theo kết quả điều tra, thống kê, nơi đây đã ghi nhận 1.228 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 659 chi và 181 họ của 5 ngành thực vật. Trong số này, có 56 loài thực vật rừng quý hiếm; 11 loài nằm trong Danh lục đỏ IUCN, 39 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam năm 2007 và 22 loài thuộc danh mục quy định tại Nghị định số 84/2021/NĐ-CP của Chính phủ.
Đặc biệt, Xuân Liên còn được đánh giá là nơi có nhiều loài thực vật đặc hữu, trong đó có những loài mang tên chính vùng đất này. Tiêu biểu như sồi Xuân Liên (Quercus xuanlienensis), mộc hương Xuân Liên (Aristolochia xuanlienensis), thiên lý Xuân Liên (Jasminanthes xuanlienensis), thượng tiễn Xuân Liên (Raphiocarpus bicallosus). Bên cạnh đó là chè hoa vàng Trung bộ, chè hoa vàng trái mỏng, giác đế bân… Những loài thực vật này không chỉ góp phần làm giàu thêm tính đa dạng của hệ thực vật mà còn có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu, bảo tồn nguồn gen quý.
Voọc xám tại Vườn Quốc gia Xuân Liên. Ảnh: TL.
Nếu hệ thực vật tạo nên tầng xanh phong phú của đại ngàn thì hệ động vật chính là minh chứng sinh động cho sức sống của các hệ sinh thái nơi đây. Kết quả điều tra ghi nhận Xuân Liên có 1.811 loài động vật hoang dã thuộc 241 họ, 46 bộ và 4 lớp. Trong đó có 80 loài thú, 250 loài chim, 41 loài bò sát, 44 loài lưỡng cư, 1.282 loài côn trùng, 68 loài cá cùng các nhóm động vật nổi, động vật đáy.
Đáng chú ý, có 94 loài động vật nguy cấp, quý, hiếm được ghi nhận, gồm 28 loài thú, 35 loài chim, 15 loài bò sát, 6 loài lưỡng cư, 6 loài côn trùng và 4 loài cá. Trong số này, 75 loài được ghi nhận trong Danh lục đỏ IUCN, 56 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam năm 2007 và 71 loài thuộc các phụ lục của Nghị định số 84/2021/NĐ-CP.
Một trong những giá trị đặc biệt của Xuân Liên là sự hiện diện của các loài động vật có phạm vi phân bố hẹp. Nổi bật là vượn đen má trắng bắc (Nomascus leucogenys), mang pù hoạt (Muntiacus puhoatensis) và rùa hộp trán vàng bắc (Cuora galbinifrons). Trong đó, mang pù hoạt được ghi nhận tại Xuân Liên và Pù Hoạt, là loài có giá trị bảo tồn đặc biệt. Sự hiện diện của những loài động vật này cho thấy tầm quan trọng của Xuân Liên trong việc duy trì các quần thể sinh vật quý hiếm của khu vực Bắc Trung Bộ.
Không gian sinh thái nơi đây còn được tạo nên bởi hai hệ sinh thái đặc trưng, có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn thiên nhiên. Đó là hệ sinh thái rừng lá rộng trên núi thấp và hệ sinh thái đất ngập nước quan trọng.
Nuôi cá lồng tại lòng hồ Cửa Đạt. Ảnh: Quốc Toản.
Ngoài ra, hệ sinh thái đất ngập nước gắn với các dòng sông Chu, sông Khao và hồ Cửa Đạt lại tạo môi trường sống cho nhiều loài chim nước, chim di cư, rái cá, rùa đầm, cá và các loài nhuyễn thể. Riêng vùng đất ngập nước này có diện tích hơn 3.000 ha, được đánh giá là khu vực có giá trị bảo tồn cao.
Đánh thức tiềm năng du lịch từ giá trị thiên nhiên và văn hóa
Sở hữu hệ sinh thái rừng phong phú, Vườn Quốc gia Xuân Liên còn có lợi thế về cảnh quan hồ, thác, suối, hang động và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Thái, Mường ở vùng đệm. Đây là nền tảng để phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái gắn với trải nghiệm thiên nhiên và khám phá văn hóa bản địa.
Nổi bật trong số đó là hồ Cửa Đạt, có diện tích mặt nước khoảng 36,4 km², dung tích 1,4 tỷ m³. Những nhánh hồ len lỏi giữa núi rừng, các đảo nổi và mặt nước rộng lớn tạo nên cảnh quan sơn thủy hữu tình, phù hợp phát triển du thuyền, tham quan lòng hồ và kết nối với các điểm du lịch trong khu vực.
Cách đập chính khoảng 2,5 km, hồ Hón Can rộng khoảng 50 ha, nằm dưới chân núi Pù Gió, cũng là điểm nhấn cảnh quan đáng chú ý. Khu vực ven hồ có tiềm năng hình thành các dịch vụ du lịch sinh thái với quy mô phù hợp, bảo đảm hài hòa với cảnh quan tự nhiên.
Không chỉ có mặt nước, những cánh rừng nguyên sinh và các đỉnh núi cao cũng tạo sức hút với du khách yêu thích khám phá. Pù Gió cao 1.620 m, Pù Ta Leo cao 1.400 m, Pù Hòn cao 1.208 m là những địa danh có thể phát triển hoạt động trekking, dã ngoại và trải nghiệm núi rừng.
Đặc biệt, hành trình khám phá rừng nguyên sinh, tìm hiểu các loài cây quý hiếm và tham quan những cây Pơ mu, Sa mu được công nhận là cây Di sản Việt Nam có thể trở thành sản phẩm du lịch gắn với giáo dục môi trường, nâng cao nhận thức về bảo tồn.
Bên cạnh đó, hệ thống thác nước như Thiên Thủy, Hón Yên, Cánh Mạ, Mưa Phùn, Tiên, Trai Gái cùng các hang động tự nhiên như hang Mường, hang Dơi, hang Cáu, hang Tình, hang Quan, hang Vua, hang Lù, hang Lãm tạo thêm nhiều lựa chọn cho các tuyến tham quan, khám phá. Trong đó, hang Mường, hang Lù và hang Lãm đã được xếp hạng danh thắng cấp tỉnh.
Cây Pơ mu 1000 năm tuổi tại Vườn Quốc gia Xuân Liên. Ảnh: TL.
Giá trị văn hóa của cộng đồng dân cư vùng đệm cũng là nguồn lực quan trọng để Xuân Liên phát triển du lịch. Đồng bào Thái chiếm khoảng 60% dân số, bên cạnh người Kinh và người Mường. Những nét đặc sắc trong kiến trúc nhà sàn, ẩm thực, trang phục, thổ cẩm, nghệ thuật dân gian và các lễ hội truyền thống như Nàng Han, Sắc Bùa, Hội thề Lũng Nhai là chất liệu để xây dựng sản phẩm du lịch cộng đồng.
Du khách đến đây có thể kết hợp tham quan cảnh quan, tìm hiểu phong tục, thưởng thức ẩm thực và trải nghiệm đời sống tại các bản làng. Qua đó, những giá trị văn hóa được gìn giữ, đồng thời tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân địa phương.
Ông Phạm Anh Tám, Giám đốc Vườn Quốc gia Xuân Liên cho biết, định hướng của đơn vị là đặt công tác bảo tồn trong mối quan hệ hài hòa với phát triển. Qua đó, vừa nâng cao giá trị khu rừng đặc dụng, vừa tạo thêm nguồn lực cho bảo tồn, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và phát triển du lịch sinh thái.
Khi các giá trị tự nhiên và văn hóa được gìn giữ, khai thác phù hợp, Xuân Liên có thêm cơ hội trở thành điểm đến du lịch sinh thái đặc sắc của xứ Thanh. Đây cũng là hướng đi để bảo tồn tài nguyên thiên nhiên gắn với phát triển kinh tế và cải thiện sinh kế cho cộng đồng vùng đệm.